Kimliğimiz|Projeler|Yayınlar|Doğuş Öyküsü |Gönüllü İnci Grubu | İletişim | Ana Sayfa

VAN-BİTLİS YÖRESİNİN GEOFİTLERİ (Soğanlı, yumrulu, rizomlu bitkileri) TEHLİKELER VE KORUMA


                      

 

TÜRKİYE VE BİTKİ ZENGİNLİĞİ

Ülkemiz sahip olduğu  doğa şartlarının çeşitliliği nedeniyle yaban hayatı bakımından büyük bir zenginliğe sahiptir. Biz, elinizdeki bu belgede sadece bitkilere ve özellikle toprak altındaki kökleri soğan, yumru veya rizomlardan oluşan ve topluca –GEOFİT- adıyla tanımlanan çiçekli bitkilere değineceğiz.

Türkiye, bazıları sadece bir bölgeye has, dünyanın başka hiçbir bölgesinde görünmeyen yani endemik  10 000 tür civarında  doğal çiçekli bitkisi ile, muhteşem bir zenginliği barındırır. “Geofit” adıyla tanımlanan soğanlı,yumrulu ya da rizomlu bitkiler ise çiçekli bitkilerimizin neredeyse 600 türünü kapsar. Çoğunlukla ilkbahar ya da sonbaharda çiçek açan geofitlerin bazıları, özel işlemlerden geçirilerek, daha gösterişli çiçekler açabilir hale getirilmiş ve bahçe süslemesinde yer almıştır. Lâle, sümbül, zambak hepimizin en bildiği geofitlerden soğanlı bitkilerdir.

GEOFİTLERİN KARŞILAŞTIĞI TİCARİ TEHLİKE

Geofitler, yaban hayatının bir parçası iken park ve bahçelerde kullanılabilir olduklarının fark edilmesi üzerine ticari bir değer kazanmıştır. Bugün Avrupa’yı süsleyen pek çok geofit 1800’lü yılların başından beri Anadolu’dan toplanarak oralara götürülen anaçların yavruları, işlenerek geliştirilmiş türleridir. Zamanla yabancı tüccarlara yerli tüccarlarımız da katılmış ve doğadan sökülen bitkilerin durumu bitkilerimizin geleceği açısından tehlike yaratır hale gelmiştir, öyle ki bazı geofitlerimiz neredeyse yokolma tehlikesi ile yüzyüze kalmıştır. Örneğin kışın sevilerek içilen sahlep bitkisi yıllarca doğadan öylesine aşırı ve denetimsiz şekilde sökülmüştür ki  Türkiye doğasında kolayca  izine rastlanmaz hale gelmiştir. Bu durumdan ders çıkarılarak diğer geofitlerimizin de aynı akıbete uğramasını önlemek  gerekmektedir.

Geofitler için sömürüye varan doğadan toplamalar üzerine 1982-1985 yılları arasında bilimadamları ve Tarım Bakanlığı’nın ortak çalışmaları sonucunda doğadan sökümleri sınırlayan, ihracatı kota sistemine bağlayan ilk mevzuat yani “Doğal Çiçek Soğanlarının Sökümü,  Üretimi ve İhracatına ait Yönetmelik” ortaya çıkmıştır.  Daha sonra bu yönetmelik Türkiye’nin imzaladığı, CITES – Nesli Tehlikede Olan Doğal Bitki ve Hayvan Türlerinin Uluslararası Ticaretine ait Anlaşma – hükümlerine uyarlanmıştır. Bu mevzuata göre geofitler.  

  •      İhracatı serbest olanlar,

  •      ihracatı kontenjana tâbi olanlar,

  •      ihracatı yasak olanlar

 olmak üzere üç grupta toplanmıştır. Bu gruplara ilişkin listeler her yıl Ekim ayında  Resmi Gazete’de  “Doğal Çiçek Soğanı İhracat Listesi”  adı altında yayınlanır.

VAN –BİTLİS YÖRESİNDE’Kİ DURUM

 Çarpıcı bir doğal görkeme sahip bölge, geofitler açısından da zengin bir yapıdadır. Dolayısıyla bitkilerin her türüyle ilgilenenlerin olduğu kadar geofitlerle ilgilenenlerin de göz bebeğidir. Bu açıdan birkaç örnek vermekte yarar vardır:  

  •    1997 yılında bir Polonyalı, geofit toplamak üzere geldiği Bahçesaray yakınlarında,ulusumuza has konukseverliği bu kez de askerimizden görerek onların da yardımıyla Irak,İran,Türkiye yöresinde bulunan ve bizim bölgemizde sadece Artos Dağı’nda yer alan Fritilarya minima/Sarı karlâlesi soğanları toplamıştır.

  •    2001 yılında Şemdinli’de, bir tüccar tarafından  182 700 adet Fritillaria emperialis/ Şemdinle lâlesi soğanı,  köylünün de yardımıyla toplatılmıştır.

  •    Aynı yıl  Bitlis civarında  da 40 000 adet Ters lâle soğanı doğadan sökülmüştür.  

GÜVENLİK GÜÇLERİ İÇİN BİLGİLER  

Başta soğanlı bitkiler olmak üzere tüm geofitlerin doğadan sökümü bir mevzuatla sınırlandırılmıştır. Bu konuda ilgili mevzuat şunlardır :

 1)     Doğal Çiçek Soğanlarının Sökümü, Üretimi ve İhracatına ait Yönetmelik -  11.08.1995 tarihli, 22371 numaralı Resmi Gezete.  

2)     Bitki Gen Kaynaklarının Toplanması, Muhafazası ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik  -  15 Ağustos 1992 tarihli, 21316 numaralı Resmi Gazete. 

Yukarıdaki mevzuatla ilgili kurum Tarım ve Köyişleri Bakanlığı/ (TÜGEM) Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü’ dür. TÜGEM’e  http://www.tarim.gov.tr adresine girdikten sonra sırasıyla Kurumsal Birimler-Merkez Birimleri Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü –Tohumculuk Daire Başkanlığı kısayolları tıklanarak ulaşılabilir. Herhangi bir soru ya da sorunla karşılaşıldığında TÜGEM Tohumculuk Daire Başkanlığı Bitkisel Çoğaltım Materyalleri Şube Müdürlüğü aranabilir ( 0 312 418 03 41).  

Gofitler hakkında daha fazla bilgi almak için ise  Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekanı Prof.Dr.Mehmet Koyuncu ile  görüşülebilir ( 0 432 216 73 25).  

Koruma/kullanma çalışmalarının bir bölümünü de doğadan belli miktarlarda sökülen geofitlerin yerli halk tarafından üretilerek tüccara satılmasını, tüccarın da bunları ihraç etmesini teşvik çabaları oluşturmaktadır. Bu kapsamdaki sökümlerin denetimi ise güvenlik güçleri için bir sorun oluşturmaktadır. Çünkü denetlenen geofitlerin ne kadarının üretimden ne kadarının kaçak sökümlerden elde edildiğini anlamak kolayca mümkün olmamaktadır.  

Bilimsel amaçlarla araştırma yapan yabancıların  hangi konuda çalışıyorlar ise  ilgili bakanlıktan izin alması ve mutlaka  bir Türk üniversitesi ile işbirliği yapması koşulu vardır. Kişi bu belgeleri gereğinde gösterebilmelidir. Aksi halde hiçbir yabancı bilimadamı Türkiye’de izinsiz araştırma yapamaz.  

Doğada sökümlere rastlayan güvenlik güçlerinin, bu ürünlerin ülkenin biyolojik bir zenginliği olduğunu ayrıca en basit görünen bir doğal oluşumun bile, biz bilmesek de, belli kişiler için önemli bir değer ifade edebileceğini kabul ederek konuya yaklaşmasında büyük yarar vardır. Çünkü ülkemizden, yılandan böcek türlerine, saka kuşlarına, tıbbi bitkilere  kadar pek çok varlık, zaman zaman yerli insanların da yardımıyla toplanarak yurt dışına götürülmekte, satılmaktadır.

Bu kitapçıktaki bilgiler ve fotoğraflar Y.Y.Ü. Tıp Fakültesi Dekanı Prof.Dr.Mehmet Koyuncu’dan temin edilmiştir. Bu çok değerli bilgilerini ve fotograflarını bizimle paylaştığı için teşekkür ederiz.

2SDesign Copyright 2004